بیایید از یک واقعیت مهم شروع کنیم.
ما در کسبوکار، برای جذب یک نیروی خوب هزینه میکنیم؛ برای آموزش او وقت میگذاریم، تجربه منتقل میکنیم، اعتماد میسازیم و کمک میکنیم با فرهنگ و فرایندهای مجموعه آشنا شود. در طول همکاری، این فرد به بخشی از شبکه ارتباطی ما تبدیل میشود؛ با مشتریان صحبت میکند، با همکاران ارتباط میگیرد و تصویری از برند ما در ذهن دیگران شکل میدهد.
حالا سؤال اینجاست: وقتی همکاری به پایان میرسد، آیا تمام این سرمایهگذاریها باید از بین برود؟
قطعاً نه.
واقعیت این است که نیروی انسانی، چه در دوران همکاری و چه پس از آن، میتواند یکی از منابع مهم اعتبار، معرفی، تبلیغ دهانبهدهان و فرصتهای تجاری یک مجموعه باشد.
البته هیچ مدیری نمیتواند انتظار داشته باشد همه کارکنان سابق، فارغ از تجربهای که داشتهاند، حتماً از مجموعه تعریف کنند. اما میتواند کاری کند که حتی در یک جدایی دشوار، رفتار مجموعه حرفهای، منصفانه و قابلدفاع باشد.
هدف این مقاله همین است: یاد بگیریم وقتی ادامه همکاری ممکن نیست، چطور آن را به شکلی مدیریت کنیم که هم حقوق و کرامت فرد حفظ شود، هم کسبوکار آسیب نبیند و هم فرصتهای آینده از بین نروند.
یکی از خطاهای رایج مدیریتی این است که تصور میکنیم رابطه فرد با مجموعه، در روز آخر قرارداد تمام میشود.
درحالیکه کارمند سابق ممکن است در آینده:
به این شبکه از کارکنان سابق، در ادبیات مدیریت منابع انسانی، «شبکه فارغالتحصیلان سازمانی» یا Employee Alumni Network گفته میشود.
این مفهوم بهویژه برای شرکتهایی ارزشمند است که با دانش تخصصی، ارتباطات انسانی و اعتماد مشتریان سروکار دارند.
گالوپ (Gallup) در مقالهای درباره ارزش تجربه مثبت خروج کارکنان گزارش کرده است افرادی که از نحوه خروج خود بسیار راضی بودهاند، ۴۳ درصد بیشتر احتمال داشته که کارفرمای قبلی خود را بهعنوان محل مناسبی برای کار به دیگران توصیه کنند. این یافته نشان میدهد تجربه پایان همکاری میتواند با نگاه افراد به کارفرمای سابق ارتباط داشته باشد.
البته این آمار تضمین نمیکند که هر خروج محترمانهای به مشتری یا درآمد جدید تبدیل شود. ارزش این یافته در نشان دادن فرصتی مدیریتی است که نباید نادیده گرفته شود.
فرض کنید یکی از کارکنان شما در ارتباط با مشتریان، اجرای سفارشها یا مدیریت یک فرایند تخصص دارد. اختلافی ایجاد میشود و همکاری بدون برنامهریزی به پایان میرسد.
از فردای آن روز ممکن است با چند مسئله روبهرو شوید:
اینها فقط مشکلات اجرایی نیستند؛ هرکدام میتوانند هزینه مالی مستقیم یا غیرمستقیم داشته باشند.
انجمن مدیریت منابع انسانی آمریکا (SHRM) در راهنمای مدیریت خروج کارکنان، بر اهمیت برنامهریزی برای انتقال دانش، کاهش اختلال عملیاتی، حفاظت از اطلاعات و مدیریت حرفهای خروج تأکید میکند.
منبع: SHRM — Employee Offboarding & Exit Toolkit
برای اینکه موضوع ملموستر شود، هزینه خروج را فقط به مبلغ تسویه محدود نکنید.
| نوع هزینه | نمونه |
|---|---|
| هزینه جذب | آگهی، بررسی رزومه، مصاحبه و زمان مدیر |
| هزینه آموزش | آموزش اولیه، همراهی مربی و آزمون مهارت |
| هزینه افت بهرهوری | زمان لازم تا رسیدن نیروی جدید به عملکرد مطلوب |
| هزینه اختلال | تأخیر سفارش، پروژه عقبافتاده و دوبارهکاری |
| هزینه دانش ازدسترفته | اطلاعات مشتریان، تجربه عملی و روش حل مسئله |
| هزینه ارتباطی | کاهش اعتماد مشتری یا از دست رفتن فرصت معرفی |
| هزینه مدیریتی | زمان صرفشده برای حل مشکلات ناشی از انتقال نامناسب |
این هزینهها در همه پروندهها یکسان نیستند. بعضی قابلاندازهگیریاند و بعضی باید بهصورت برآورد مدیریتی محاسبه شوند.
در مدیریت حرفهای، همانطور که برای جذب و شروع همکاری برنامه داریم، برای پایان آن هم باید فرایند مشخصی تعریف کنیم.
در ادبیات منابع انسانی، این فرایند را Offboarding مینامند؛ یعنی مدیریت نظاممند خروج فرد از سازمان.
این فرایند فقط تحویل کارت ورود یا بستن حساب کاربری نیست. شامل انتقال مسئولیتها، ثبت دانش، تسویه، اطلاعرسانی، حفاظت از اطلاعات و جمعبندی تجربه همکاری هم میشود.
پیشنهاد میکنم هر مجموعه، برای قطع همکاری یک مسیر استاندارد داشته باشد:
البته ترتیب و زمانبندی این مراحل باید با شرایط واقعی پرونده هماهنگ شود. برای مثال، در خروجهای فوری یا دارای ریسک امنیتی، برخی اقدامات حفاظتی باید زودتر انجام شوند.
نکته مهم این است که همهچیز به تصمیم لحظهای مدیر وابسته نباشد. فرایند باید مشخص کند چه کسی مسئول هر اقدام است، چه خروجیای باید تحویل شود و چگونه تکمیل آن را بررسی میکنیم.
این بخش یکی از مهمترین قسمتهای قطع همکاری حرفهای است.
هر کارمند فقط یک فهرست وظایف ندارد. بخشی از ارزش او در تجربههایی است که طی زمان به دست آورده؛ اینکه مشتری خاصی چه انتظاری دارد، یک فرایند در عمل چطور اجرا میشود، چه اشتباهاتی قبلاً رخ دادهاند و برای حل مسائل غیرمعمول چه تصمیمهایی مؤثر بودهاند.
این دانش همیشه در دستورالعملها ثبت نشده است.
مرکز APQC در مباحث مدیریت دانش، بر شناسایی دانش حیاتی و انتقال آن از طریق مستندسازی، مصاحبه، مشاهده، آموزش و همراهی عملی تأکید میکند.
منبع: APQC — Knowledge Practices in Onboarding and Offboarding
الف) فهرست کارهای جاری را تهیه کنید.
از فرد بخواهید پروژههای باز، کارهای روزمره، موعدهای مهم، مسائل حلنشده و تصمیمهای موردنیاز را مشخص کند.
ب) دانش حساس به فرد را شناسایی کنید.
از خودتان بپرسید: اگر این فرد فردا دیگر در مجموعه حضور نداشته باشد، چه چیزی را فقط او میداند؟ کدام مشتری، فرایند یا مهارت ممکن است بدون حضور او دچار مشکل شود؟
ج) فقط به مستندات اکتفا نکنید.
برای بسیاری از کارها، خواندن دستورالعمل کافی نیست. بهتر است نیروی جدید در کنار فرد باتجربه کار را مشاهده کند، خودش اجرا کند و بازخورد بگیرد.
د) انتقال دانش را قابلسنجش کنید.
بهجای اینکه بگوییم «آموزش انجام شد»، بررسی کنیم که آیا نیروی جدید واقعاً میتواند کار را مستقل و با کیفیت موردنیاز انجام دهد یا خیر.
هـ) انتقال تجربه را به یک فرصت رشد تبدیل کنید.
از کارمند جداشونده بخواهید روشهای بهتر انجام کار، اشتباهات پرهزینه و پیشنهادهای اصلاحی خود را مطرح کند. این گفتوگو میتواند برای مجموعه ارزشمند باشد و به فرد نیز کمک کند تجربه خود را بهتر صورتبندی کند.
فرض کنید مسئول فروش شما با ۴۰ مشتری فعال ارتباط دارد. اگر صرفاً لپتاپ و تلفن او را تحویل بگیرید، احتمالاً بخشی از دانش مهم را از دست میدهید.
اما اگر وضعیت هر مشتری، سابقه مذاکرات، تعهدات، موعد پیگیری، افراد تصمیمگیرنده و گام بعدی مشخص شود و نیروی جایگزین بهصورت برنامهریزیشده با مشتریان معرفی شود، انتقال بسیار کمریسکتری خواهید داشت.
یکی از اشتباهات رایج این است که مدیر تصور میکند ابتدا باید نیروی جدید را استخدام کند و بعد به انتقال کارها فکر کند.
در عمل، ممکن است جذب نیروی مناسب چند هفته یا چند ماه زمان ببرد. اگر برنامه انتقال نداشته باشیم، کارها در این فاصله معطل میمانند.
برای پیشگیری از این اتفاق، سه اقدام انجام دهید:
این کار به معنای تحمیل تمام مسئولیتهای فرد جداشونده به سایر کارکنان نیست. بار کاری باید واقعبینانه توزیع شود و در صورت لزوم، از نیروی موقت، تقسیم وظایف یا سادهسازی موقت فرایندها استفاده شود.
برای نقشهای حساس، یک جدول ساده تحویل مسئولیت کافی است:
| موضوع | مسئول جدید | موعد | وضعیت |
|---|---|---|---|
| پروژههای باز | فرد مشخص | تاریخ مشخص | در حال انتقال |
| مشتریان کلیدی | مسئول فروش | تاریخ مشخص | معرفی انجام شود |
| گزارشهای دورهای | مسئول واحد | موعد بعدی گزارش | مستندات تحویل شود |
| دسترسیها و اسناد | مدیر مربوط | طبق برنامه امنیتی | بررسی و ثبت شود |
این جدول ساده میتواند از حجم زیادی از سردرگمی، دوبارهکاری و هزینه جلوگیری کند.
این بخش از نگاه مدیریتی اهمیت زیادی دارد.
ممکن است دو طرف به این نتیجه برسند که ادامه همکاری در شرایط فعلی مناسب نیست. این به معنای آن نیست که یکی از آنها الزاماً شکست خورده یا بیارزش بوده است.
گاهی فرد برای رشد به محیط متفاوتی نیاز دارد. گاهی مجموعه به مهارت دیگری احتیاج دارد. گاهی هم تفاوت در سبک کاری، ساختار سازمانی یا انتظارات باعث میشود همکاری دیگر تناسب لازم را نداشته باشد.
مدیر حرفهای میتواند از این موقعیت یک گفتوگوی سازنده بسازد:
اگر کارمند تمایل داشته باشد، میتوان در حد توان و بدون ایجاد تعهد غیرواقعی، بازخورد حرفهای، معرفینامه منصفانه یا پیشنهادهایی برای رشد مهارت ارائه کرد.
در مقابل، مجموعه هم باید از این تجربه برای بهبود شرح شغل، فرایند استخدام، مدیریت عملکرد، آموزش و فرهنگ سازمانی استفاده کند.
اگر همکاری در شرایطی پایان مییابد که برگزاری خداحافظی جمعی مناسب و مورد تمایل فرد است، میتوان یک مراسم ساده برگزار کرد.
نه برای اینکه وانمود کنیم هیچ اختلافی وجود نداشته، بلکه برای اینکه نشان دهیم اختلاف بر سر ادامه همکاری، زحمات گذشته را پاک نمیکند.
چند پیشنهاد عملی:
البته جشن خداحافظی نباید اجباری باشد. اگر فرد تمایلی به مراسم ندارد یا شرایط جدایی حساس است، یک گفتوگوی خصوصی و محترمانه انتخاب بهتری خواهد بود.
مهمتر از خود مراسم، پیامی است که به تیم منتقل میشود: در این مجموعه، افراد حتی هنگام جدایی نیز با احترام و انصاف روبهرو میشوند.
این پیام فقط بر کارمند جداشونده اثر نمیگذارد؛ کارکنان باقیمانده نیز رفتار مدیر را میبینند و از آن درباره فرهنگ واقعی مجموعه نتیجه میگیرند.
کارمند سابق ممکن است به اطلاعات مشتریان، قیمتگذاری، قراردادها، اطلاعات مالی، برنامههای توسعه یا سایر اطلاعات محرمانه دسترسی داشته باشد.
مدیریت حرفهای نه باید با بدبینی افراطی به فرد نگاه کند و نه باید حفاظت از اطلاعات را صرفاً به اعتماد شخصی واگذار کند.
بهتر است این اقدامات بهصورت متناسب و مستند انجام شوند:
همچنین باید روشن باشد که تعهد محرمانگی به معنای مالکیت مجموعه بر تمام تجربهها و مهارتهای عمومی فرد نیست. هرگونه محدودیت پس از خاتمه همکاری باید با توجه به قانون و شرایط معتبر قرارداد بررسی شود.
این اقدامات را بهتر است بخشی از استاندارد همیشگی امنیت اطلاعات مجموعه بدانیم، نه واکنشی تنبیهی که فقط برای یک کارمند خاص اجرا میشود.
حتی اگر اختلاف درباره ادامه همکاری جدی باشد، محاسبه و پرداخت مطالبات باید دقیق، شفاف و مطابق قانون انجام شود.
مجموعه باید وضعیت حقوق معوق، مزایای قانونی پایان کار، مانده مرخصی قابلپرداخت، پاداشها و سایر مطالبات مستحقشده را بررسی کند.
اگر قرار است مبلغ اضافی برای رسیدن به توافق پرداخت شود، بهتر است مبنای آن جداگانه مشخص باشد تا با حقوق قانونی فرد اشتباه نشود.
در ایران، نوع قرارداد و شرایط خاتمه همکاری در تعیین مسیر قانونی بسیار مهم است. برای مثال، پایان قرارداد مدتموقت با اخراج پیش از موعد یکسان نیست. ماده ۲۵ قانون کار نیز درباره فسخ یکطرفه قراردادهای مدتموقت محدودیتهایی دارد و خاتمه ناشی از قصور یا تخلف نیز باید با رعایت شرایط قانونی مربوط بررسی شود.
اگر فرد تمایل داشته باشد، ارتباط حرفهای میتواند پس از پایان همکاری نیز ادامه پیدا کند.
این ارتباط ممکن است در آینده به معرفی نیروی متخصص، همکاری پروژهای، تبادل تجربه، خریدوفروش خدمات یا حتی بازگشت فرد به مجموعه منجر شود.
برای ایجاد چنین امکانی:
اما فراموش نکنید: کارمند سابق موظف نیست پس از جدایی برای مجموعه تبلیغ کند، مشتری معرفی کند یا همچنان در دسترس باشد.
برای اینکه این مقاله فقط در حد توصیه باقی نماند، میتوان آن را به یک برنامه عملی تبدیل کرد.
مشخص کنید چرا ادامه همکاری ممکن نیست، قرارداد چه وضعیتی دارد و چه مسیر قانونی قابلاجراست.
کارهای باز، دانش حیاتی، مشتریان، موعدها و مسئولان جایگزین را فهرست کنید.
مطالبات، اسناد، تجهیزات، حسابها و دسترسیها را طبق برنامه و مقررات تعیین تکلیف کنید.
با توجه به شرایط واقعی، درباره مراسم کوچک، عکس یادگاری، پیام به تیم یا خداحافظی خصوصی تصمیم بگیرید؛ بدون اجبار و بدون نمایش ساختگی.
بازخوردهای قابلاستفاده را ثبت کنید، فرایندهای ناقص را اصلاح کنید و در صورت تمایل دوطرفه، ارتباط حرفهای را حفظ کنید.
در پایان این فرایند، باید بتوانیم به چند سؤال پاسخ روشن بدهیم:
دوستان، مدیریت حرفهای فقط در روزهای خوب و زمانی که همهچیز مطابق انتظار پیش میرود، معنا پیدا نمیکند.
ارزشهای واقعی یک مجموعه زمانی دیده میشوند که اختلاف ایجاد شده، ادامه همکاری دیگر منطقی نیست و تصمیم دشواری باید اجرا شود.
در چنین شرایطی میتوان فرد را صرفاً از مجموعه خارج کرد و امیدوار بود مسئله تمام شده باشد؛ یا میتوان با برنامهریزی، احترام و رعایت قانون، این مرحله را به فرصتی برای کاهش هزینهها، انتقال دانش، حفظ ارتباطات و رشد سازمان تبدیل کرد.
راه دوم به بلوغ مدیریتی بیشتری نیاز دارد، اما ظرفیت ارزشآفرینی آن نیز بیشتر است.
پس بهجای اینکه فقط بپرسیم «چطور از این نیرو جدا شویم؟»، سؤال بهتری مطرح کنیم:
این همان معنای قطع همکاری حرفهای و برد ـ برد است؛ نه اینکه حتماً هر دو طرف از اصل جدایی خوشحال باشند، بلکه اینکه حتی در پایان یک رابطه کاری، بتوانیم مسئولانه رفتار کنیم و از آسیبهای قابلپیشگیری جلوگیری کنیم.
کارمند خوب فقط کسی نیست که امروز برای ما کار میکند؛ گاهی کسی است که فردا، با تجربهای که از ما دارد، میتواند مسیر تازهای از اعتماد و فرصت را به روی ما باز کند.